Global E-waste Monitor 2024 ước tính thế giới phát sinh 62 triệu tấn rác thải điện tử trong năm 2022 và có thể tăng lên 82 triệu tấn vào năm 2030. Dữ liệu này là bức tranh toàn cầu, không phải con số riêng của Việt Nam. Tại Việt Nam, các chợ sửa chữa và mạng lưới thu gom phi chính thức cho thấy thiết bị thường được tận dụng linh kiện rất sâu. Thách thức là giữ phần còn giá trị trong vòng sử dụng nhưng xử lý phần nguy hại theo cách an toàn.

Tóm tắt nhanh

  • Thiết bị cũ không tự động là rác; cần phân loại theo chức năng, mức an toàn và khả năng sửa chữa.
  • Tái sử dụng giữ được nhiều giá trị của sản phẩm hơn nghiền vật liệu quá sớm, nhưng chỉ phù hợp khi món đồ còn an toàn và được mô tả trung thực.
  • Pin, màn hình và bo mạch hỏng không nên bị tháo xử lý tùy tiện tại nhà.

Bốn dòng đầu ra cho một thiết bị cũ

Một chiếc điện thoại hoặc laptop sau khi chủ cũ không còn dùng có thể đi theo bốn hướng: tiếp tục sử dụng nguyên trạng; sửa chữa hoặc tân trang; tháo lấy linh kiện còn tốt; hoặc chuyển sang tái chế, xử lý. Quyết định đúng phụ thuộc tình trạng thực tế, không phải tuổi đời một cách máy móc. Một máy bốn năm tuổi vẫn có thể phục vụ học tập; một máy mới hơn nhưng pin phồng có thể cần dừng sử dụng ngay.

Tái sử dụng cần kiểm tra an toàn

Thiết bị lên nguồn không đồng nghĩa với an toàn. Cần kiểm tra pin, cổng sạc, nhiệt độ, màn hình, bộ nguồn và dấu hiệu vào nước hoặc sửa chữa. Với laptop, ổ lưu trữ và nguồn điện cũng ảnh hưởng khả năng tiếp tục dùng. Người bán nên công khai lỗi; người mua nên tính chi phí sửa vào giá. Khi thiếu chuyên môn, một điểm kiểm định hoặc sửa chữa uy tín có giá trị hơn thử nghiệm cảm tính.

Dữ liệu cá nhân là phần không nhìn thấy của rác điện tử

Điện thoại, máy tính bảng, laptop, đồng hồ và thiết bị thông minh có thể lưu ảnh, tài khoản, tin nhắn hoặc khóa truy cập. Trước khi bán, tặng hay tái chế, người dùng cần sao lưu, đăng xuất, tắt khóa kích hoạt và xóa dữ liệu theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Chỉ xóa tệp thủ công không phải lúc nào cũng đủ. Người mua cũng không nên nhận thiết bị còn gắn tài khoản của chủ cũ.

Thị trường sửa chữa là tài sản nhưng cần điều kiện an toàn

Khả năng sửa và tái sử dụng linh kiện giúp nhiều thiết bị tránh thành rác sớm. Tuy nhiên, xử lý không đúng có thể làm người lao động và môi trường tiếp xúc với chì, hóa chất hoặc khói độc. Người dùng nên chọn điểm thu gom, sửa chữa có quy trình rõ và không tự đập, đốt hay tháo pin hỏng. Thị trường tuần hoàn chỉ bền vững khi người tham gia ở cuối chuỗi cũng được bảo vệ.

Người mua và người bán đồ cũ nên làm gì?

  • Dừng sử dụng và cách ly thiết bị có pin phồng, chảy dịch, bốc mùi hoặc nóng bất thường.
  • Sao lưu, đăng xuất, xóa dữ liệu và ghi lại serial trước khi bàn giao.
  • Nếu bán máy lỗi, ghi rõ “máy sửa chữa/lấy linh kiện” cùng toàn bộ lỗi đã biết.
  • Tìm điểm thu gom của nhà sản xuất, nhà bán lẻ hoặc đơn vị có quy trình phù hợp khi thiết bị hết khả năng sử dụng.

Kết luận

Rác thải điện tử là một dòng vật liệu phức tạp: vừa có kim loại và linh kiện còn giá trị, vừa có thành phần cần kiểm soát. Tái sử dụng trước tái chế là hợp lý khi thiết bị còn phục vụ được một nhu cầu thật. Khi không còn an toàn hoặc chi phí sửa vượt giá trị sử dụng, lựa chọn có trách nhiệm là ngừng quay vòng và chuyển sang kênh xử lý phù hợp.